ESPR nedir ve yönetmeliğin hedefleri nelerdir?

Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Yönetmeliği (ESPR), Avrupa Komisyonu'nun AB pazarında piyasaya sürülen veya hizmete sunulan ürünler için ekotasarım gereklilikleri getirmesini sağlayan çerçeveyi belirler.

ESPR ekotasarım yönetmeliği, öncelikle enerji ile ilgili ürünlere odaklanan 2009/125/EC sayılı Direktifin yerini almıştır. Zaman zaman bir ESPR Direktifine atıfta bulunulsa da ESPR bir yönetmeliktir ve bu nedenle bireysel ulusal mevzuata aktarılması gerekmeden tüm AB Üye Devletlerinde doğrudan uygulanabilir.

Potansiyel kapsamı çok daha geniş bir fiziksel ürün yelpazesine uzanmakta ve ESPR ekotasarım ilkelerini ürün yaşam döngüsünün daha fazla aşamasına taşımaktadır.

İlgili ürün grubuna bağlı olarak gelecekteki ESPR gereklilikleri; dayanıklılık, onarılabilirlik, yeniden kullanılabilirlik, geri dönüştürülmüş içerik, enerji ve kaynak verimliliği, geri dönüştürülebilirlik ve çevresel ya da karbon ayak izi gibi özellikleri kapsayabilir.

Bu göstergelerden bazıları için, Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (LCA) gibi metodolojiler şirketlerin tüm ürün yaşam döngüsü boyunca çevresel etkileri ölçmesine zaten olanak tanımaktadır.

ESPR sürdürülebilirliği perspektifinden bakıldığında bu durum; ürün tasarımı kararları, çevresel performans ve uyumluluğu kanıtlamak için gereken kanıtlar arasında daha yakın bir bağ oluşturmaktadır.

Bu nedenle, üretim şirketleri için belirli çevresel parametreler kademeli olarak Avrupa pazarına erişim için birer gereklilik haline gelebilir.

Yönetmelik, Avrupa'ya satış yapan AB dışı üreticiler de dahil olmak üzere, gelecekteki yetki devrine dayanan tasarrufların (delegated acts) kapsamına giren ürünleri AB pazarına sunan işletmeciler için geçerlidir. Yükümlülükler ithalatçıları, distribütörleri ve ticari tedarik zincirindeki diğer aktörleri de kapsayabilir.

ESPR hangi ürünler için geçerlidir?

ESPR çok geniş bir genel kapsam belirler, ancak bu her ürünün şimdiden aynı gereklilik setine uyması gerektiği anlamına gelmez.

Sistem ürün grubu bazında çalışmaktadır.

Avrupa Komisyonu öncelikli kategorileri belirler ve hazırlık çalışmaları, etki değerlendirmeleri, istişareler ve müteakip yetki devrine dayanan tasarruflar aracılığıyla özel gereklilikler geliştirir. Gereklilikler tek bir ürün grubuna veya ortak özelliklere sahip birkaç kategoriye yatay olarak uygulanabilir.

Bu süreç aynı zamanda Ekotasarım Forumu tarafından da desteklenmektedir. ESPR kapsamındaki Ekotasarım Forumu; önceliklerin ve uygulama tedbirlerinin geliştirilmesine katkıda bulunmak üzere AB Üye Devletlerinden temsilcileri, sektörü, sivil toplumu ve diğer paydaşları bir araya getirir.

Dolayısıyla, Avrupa'da ESPR'nin etkisini değerlendirmek bir şirketin ürün portföyü ile başlar: Kuruluşların, hangi kategorilerin Avrupa çalışma planına dahil edildiğini ve hangi özel önlemlerin halihazırda kabul edildiğini belirlemesi gerekir.

ESPR performans gereklilikleri ve bilgi gereklilikleri karşılaştırması

Yönetmelik, özellikle performans gereklilikleri ile bilgi gereklilikleri arasında ayrım yapmaktadır.

Performans gereklilikleri, ürün özelliklerine ilişkin minimum seviyeleri veya kriterleri belirleyebilir. Bilgi gereklilikleri ise hangi verilerin ve nasıl kullanıma sunulması gerektiğini belirler.

Dolayısıyla, belirli bir kategori için bir ESPR yetki devrine dayanan tasarrufu; geri dönüştürülmüş içerik, yedek parça bulunabilirliği veya dayanıklılık için eşikler veya kriterler belirleyebilir. Ayrıca karbon ayak izi, çevresel ayak izi veya ürünle ilgili diğer parametreler hakkında nicelendirilmiş bilgiler de talep edebilir.

Sonuç olarak bu ESPR gereklilikleri ürün grupları arasında farklılık gösterecek ve geçerli yetki devrine dayanan tasarruflarla birlikte değerlendirilmesi gerekecektir.

Bunun operasyonel etkisi büyüktür: Uyum, bir şirketin beyan edilen ürün özelliklerini doğrulanabilir veriler, hesaplama yöntemleri ve belgeler aracılığıyla kanıtlama yeteneğine bağlı olacaktır.

Üreticiler, yetki devrine dayanan bir tasarrufun kapsamına giren bir ürünü piyasaya sürmeden önce, gerekli uygunluk değerlendirme prosedürünü yürütmek, gerekli teknik belgeleri hazırlamak ve ürünün geçerli performans ve bilgi gerekliliklerini karşıladığından emin olmak zorundadır.

Geniş ürün portföylerini veya uluslararası tedarik zincirlerini yöneten şirketler için bu durum acil bir veri sorusunu gündeme getirmektedir. Malzeme listeleri, malzeme bileşimi, üretim enerjisi tüketimi, tedarikçi bilgileri, geri dönüştürülmüş içerik yüzdeleri ve kullanım ömrü sonu verileri genellikle farklı departmanlar ve sistemler genelinde yönetilir.

Bu bilgilerin önemli bir kısmı doğrudan tedarikçilere de bağlı olabilir. Tedarikçi değerlendirmesi ve tedarik zinciri veri toplama süreci için yapılandırılmış bir süreç oluşturmak, bu veriler uyumluluğu kanıtlamak için gerekli hale gelmeden önce veri kaynaklarını, sorumlulukları ve bilgi açıklarını belirlemeye yardımcı olur.

Bu nedenle ESPR, özellikle bilgilerin birden fazla aktör tarafından toplanması ve güncellenmesi gerektiğinde, yapılandırılmış ve izlenebilir bir ürün veri temelinin değerini artırmaktadır.

Satılmayan ürünlerin imha edilmesi yasağı

ESPR ayrıca satılmayan tüketici ürünlerine yönelik özel hükümler de içermektedir.

19 Temmuz 2026 tarihinden itibaren büyük ölçekli şirketlerin satılmayan bazı hazır giyim, giysi aksesuarları ve ayakkabı ürünlerini imha etmesi yasaklanmıştır. Yasak, 19 Temmuz 2030'dan itibaren orta ölçekli şirketler için de geçerli olacak, mikro ve küçük işletmeler ise Madde 25 kapsamındaki genel yasaktan muaf tutulacaktır.

Komisyon Yetki Devrine Dayanan Yönetmeliği (AB) 2026/296; örneğin tehlikeli, hasarlı veya kontamine olan, onarılamayan veya fikri mülkiyet haklarını ihlal eden ürünler için özel muafiyetler tanımlamaktadır. Bir muafiyete dayanan şirketler bunu uygun şekilde belgelemeli ve ilgili kanıtlarla desteklemelidir.

Şirketler ayrıca atık olarak atılan satılmayan tüketici ürünlerinin miktarlarına ilişkin açıklama gerekliliklerine tabidir. Şubat 2026'da Komisyon, bu bilgileri karşılaştırılabilir kılmak için standart bir şablon kabul etmiştir. Yeni kurallar, Komisyon Uygulama Yönetmeliği (AB) 2026/2 uyarınca 2 Mart 2027 tarihinden itibaren geçerli olacaktır.

Tekstil ve ayakkabı sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler için bu durum, ESPR'nin ilk operasyonel uygulamalarından birini temsil etmekte ve satılmayan malların sınıflandırılması, varış yerlerinin belgelenmesi ve gerekli kanıtların saklanması için şimdiden net prosedürler gerektirmektedir.

ESPR ve Dijital Ürün Pasaportu: Aralarındaki bağlantı nedir?

Dijital Ürün Pasaportu (DPP), bir ürünle ilişkili bilgileri yapılandırılmış dijital formatta erişilebilir kılmak için ESPR kapsamında sunulan temel araçlardan biridir.

ESPR ile Dijital Ürün Pasaportu arasındaki bağlantı doğrudan kurulmuştur. Bu ilişki yaygın olarak ESPR DPP olarak da adlandırılır: Geçerli yetki devrine dayanan tasarrufun gerektirdiği durumlarda, bir ürün ancak uyumlu bir DPP mevcutsa piyasaya sürülebilir. Bu pasaporttaki veriler doğru, eksiksiz ve güncel olmalıdır.

Pasaport, iki boyutlu kod gibi elektronik olarak okunabilir bir veri taşıyıcısı aracılığıyla ürüne bağlanacaktır. Bilgiler, farklı sistemler arasında erişilebilmesi ve paylaşılabilmesi için birlikte çalışabilir formatlar ve açık standartlar kullanmalıdır.

Her DPP için aynı şekilde geçerli olan tek bir standart bilgi seti olmayacaktır.

Yetki devrine dayanan tasarruflar, her bir ürün grubu için hangi bilgilerin dahil edilmesi gerektiğini, hangi veri taşıyıcısının kullanılacağını ve pasaportun model, parti veya ürün bazında uygulanıp uygulanmayacağını belirleyecektir. Dolayısıyla, ESPR Dijital Ürün Pasaportu; ürün tanımlayıcılarını, uygunluk belgelerini, üretici ve ithalatçı bilgilerini, kılavuzları ve geçerli çevresel gerekliliklerle bağlantılı verileri içerebilir.

Şirketler için Dijital Ürün Pasaportu hazırlığı, öncelikle temel bilgi yapısı ile başlar.

Bir şirketin hangi verilere halihazırda sahip olduğunu, bunlardan kimin sorumlu olduğunu, hangi detay düzeyinde toplandığını ve ne kadar kolay güncellenebildiğini belirlemesi gerekir. Gerekli bilgilerin bir tedarikçiden geldiği durumlarda, şirketin bu bilgileri elde etmek ve doğrulamak için güvenilir bir sürece de ihtiyacı vardır.

Bu nedenle DPP ile ESPR arasındaki ilişki, ürün veri kalitesini ve izlenebilirliğini doğrudan uyumluluk süreçlerine dahil etmektedir.

ESPR 2026: Hangi ürünler etkileniyor ve yeni gereklilikler ne zaman geçerli olacak?

2026 yılında ESPR halihazırda yürürlüktedir, ancak ürüne özel gereklilikler kademeli olarak geliştirilmeye devam etmektedir.

ESPR'nin yürürlüğe giriş tarihi, 2024/1781 sayılı Yönetmeliğin (AB) Avrupa Birliği Resmi Gazetesi'nde yayımlanmasının ardından 18 Temmuz 2024 olarak belirlenmiştir. Tam ESPR yasal metni ve müteakip önlemler, AB'nin resmi hukuki veri tabanı olan EUR-Lex üzerinden takip edilebilir.

Avrupa Komisyonu'nun ESPR ve Enerji Etiketlemesi Çalışma Planı 2025-2030, ilk gereklilik setinin odaklanacağı ürün kategorilerini belirlemektedir.

Öncelikler arasında tekstil ve hazır giyim, mobilya, lastik, yatak, demir-çelik ve alüminyum yer almaktadır. Elektrikli ve elektronik ekipmanların onarılabilirliği, geri dönüştürülmüş içeriği ve geri dönüştürülebilirliği için de yatay önlemler planlanmaktadır.

Bu nedenle, mobilya sektörü için ESPR özellikle önemlidir, zira mobilya Komisyonun özel gereklilikler geliştirmeyi planladığı öncelikli ürün gruplarından biridir.

Ancak çalışma planına dahil edilmiş olmak, o kategori için yeni gerekliliklerin derhal geçerli olacağı anlamına gelmez.

Münferit ESPR yönetmelikleri, yetki devrine dayanan tasarruflar ve uygulama tedbirlerinin uygulama tarihleri, ilgili yasal araca ve ürün grubuna bağlıdır.

Her bir ürün grubu için teknik gerekliliklerin, doğrulama yöntemlerinin ve uygulama takvimlerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle şirketlerin, kendi özel ürün kategorilerinin yasal durumunu ayrı ayrı takip etmesi gerekir.

Dolayısıyla, sürdürülebilirlik, uyumluluk veya ürün geliştirme yöneticileri için "ESPR şirketimiz için geçerli mi?" gibi geniş kapsamlı bir soru yetersiz kalabilir.

Değerlendirme en azından ürün ailesi, hedef pazar ve şirketin değer zincirindeki konumu düzeyinde yapılmalıdır.

Örneğin, bir çelik bileşen üreticisi, hem ara malzemeyle ilgili gelişmelerden hem de bu bileşenin kullanıldığı nihai ürün için geçerli olan gerekliliklerden etkilenebilir. Benzer şekilde, Avrupa pazarına ürün satan AB dışı bir şirket, bu ürünlerin AB pazarında piyasaya sunulmasını düzenleyen gereklilikleri dikkate almalıdır.

Şirketler ESPR'ye nasıl hazırlanabilir?

Birçok ürün grubu için teknik çerçevenin bir kısmı henüz geliştirilme aşamasındadır. Şirketler bu dönemi, kabul edilecek nihai eşik değerlerden bağımsız olarak önemini koruyacak alanlar üzerinde çalışmak için kullanabilirler.

İlk adım, ürün portföyünü haritalandırmak ve her bir ürün ailesini ESPR çalışma planında yer alan kategorilerle ilişkilendirmektir. Karmaşık ürünler için, tedarik zincirinin üst aşamalarındaki gerekliliklere olası bağımlılıkları belirlemek amacıyla ilgili malzemeler ve bileşenler de dikkate alınmalıdır.

İkinci alan ise verilerdir.

Şirketler, her bir ürün ailesini halihazırda mevcut olan çevresel bilgilere, bunların kaynağına ve bundan sorumlu olan kişi veya birime bağlayan bir matris oluşturabilir. Bu durum, dahili sistemlerde halihazırda depolanmış olan bilgilerin, tedarik zincirinden toplanması gereken verilerden ayrıştırılmasını sağlar.

Yapılandırılmış hesaplamalar gerektirebilecek bilgilere özellikle dikkat edilmelidir. Malzemeler, enerji, üretim, nakliye veya tedarikçilere ilişkin birincil verilerin eksik olması durumunda; karbon ayak izi, çevresel ayak izi ve yaşam döngüsü göstergeleri bir uyum sürecinin sonunda güvenilir bir şekilde yeniden oluşturulamaz.

İlgili ürün grupları için, LCA yazılımı ve Ürün Karbon Ayak İzi (PCF) gibi araçlar, gelecekteki ürün çevresel gerekliliklerini yönetmek için gereken nicel temelin kurulmasına yardımcı olabilir.

Emisyon hesaplamalarının sistematik olarak yapılandırılması ve güncellenmesi gereken durumlarda, karbon ayak izi yazılımı aktivite verilerini, emisyon faktörlerini ve destekleyici belgeleri tek bir merkezde toplayabilir.

Üçüncü alan ise yönetişimle ilgilidir. Şirketler; satın alma, üretim, ürün geliştirme, kalite ekipleri ve tedarikçilerden gelen bilgileri kimin doğrulayacağını, bu verilerin hangi sıklıkta güncelleneceğini ve destekleyici kanıtların nerede saklanacağını tanımlamalıdır.

Son olarak şirketler, kendi ürün kategorilerine uygulanan ESPR yetki devrine dayanan tasarruflarını izlemelidir. Bu tasarruflar; özel gereklilikleri, hesaplama yöntemlerini, Dijital Ürün Pasaportu verilerini, uygunluk değerlendirme prosedürlerini ve yürürlük tarihlerini tanımlayacaktır.

Mevzuat takibi için temel referans kaynakları Avrupa Komisyonu, EUR-Lex, Avrupa Birliği Resmi Gazetesi ve Ekotasarım Forumu olmaya devam etmektedir. Avrupa Komisyonu ayrıca kapsam, ürün grupları, Dijital Ürün Pasaportu ve uygulama hakkındaki pratik soruları içeren bir ESPR SSS belgesi yayınlamaktadır. Uzman kılavuzları ve ESPR web seminerleri ek bağlam sağlayabilir, ancak nihai uyumluluk kontrolleri her zaman resmi yasal kaynaklardan başlatılmalıdır.

ESPR ortak bir Avrupa çerçevesi oluştururken, uygulama kaçınılmaz olarak ürüne özel kalacaktır. Ürün ana verilerini, çevresel bilgileri, tedarikçi verilerini ve uyumluluk belgelerini birbirine bağlayabilen şirketler, yeni gereklilikler yürürlüğe girdikçe bunları karşılamak için daha güçlü bir operasyonel temele sahip olacaklardır.